"Bilme Hakkı" nedir?
Demokrasilerde insanların kendilerini etkileyen kararların alınmasında gerçek ve etkili bir şekilde katılabilmesi için çeşitli bilgilere ulaşabilmeleri gerekmektedir. Bilgiye erişim hakkının arkasında kamu kurumlarının, “halkın hızmetkarları” gibi hareket etmeleri prensipi yatar – veya yatmalıdır. Bu yüzden kamu kuruluşlarının bizim adımıza tuttukları bilgilere erişim hakkımız vardır.
İlk bilgiye erişim hakkı 1766 yılındaki İsveç kanunudur. Fakat bilgiye erişim fikri Amerika Birleşik devletlerinin 1966 yılında Bilgi Özgürlüğü Yasası’nı geçirdikten sonra dünyaya yayılmıştır.1970 ve 1980’li yıllarda yasalar sürekli çoğalsa da, bilme hakkının tanınmasının esas genişlemesi orta ve doğu Avrupadaki sivil toplumun 1989 sonrası bu hakkı talep etmesi ile başladı. 1990’lı yıllar içerisinde bu yeni demokrasilerdeki hükümetler bilgiye erişim yasalarını geçirmeye başladı. Son on yılda birçok Latin Amerika, Afrika ve Asya ülkeleri hukuk rejimlerine bilgiye erişim yasalarını dahil etti. Bu gün bilgiye erişim hakkını destekleme kampanyaları sonucunda, 84 ülkede bilgiye erişim yasaları bulunmaktadır. Ayrıca En yüksek insan hakları mahkemelerinde bilgiye erişim hakkı temel bir insan hakkı olarak tanınmıştır.
Bilgiye erişim hakkı hükümetlerin üzerine iki yükümlülük yükler. Birincisi, kilit bilgileri yayınlama ve halka yaymalarıdır. İkincisi de halkdan dilekçe kabul etmek ve bu dilekçelere cevap vermedir. Başka bir değişle, bilgiye erişim hakkı iki taraflı temel bir insan hakkıdır:
Proaktif: kamu kuruluşlarının bütçe, politika ve planları gibi temel bilgi sınıfları da dahil olmak üzere ana faaliyetleri ile ilgili bilgileri sağlama, yayınlama ve yayma ile ilgili pozitif yükümlülükleridir. Böylece halk ne yaptıkları hakkında bilgi sahibi olur ve kamusal konulara katılabilir ve kamu yetkililerini sorumlu tutabilir.
Reaktif: kamu çalışanlarına ne yaptıkları ve ellerinde tuttukları belgelerle ilgili herkesin soru sorma hakkı ve cevap alma veya asıl belgelerin görülmesi ya da kopyalarının verilmesi yolu ile erişimin sağlanması hakkıdır. Yasal istisnalardan dolayı ("Bilme hakkı ile ilgili kısıtlamalar var mıdır?") sizlere her zaman bilgi vermeyebilirler ama dilekçenize her zaman cevap verme zorunlulukları vardır ve buna itiraz etme hakkına da sahipsiniz. Çünkü bilmek hakkınız!
